Tekke Tasavvuf Edebiyatı Konu Anlatımı, Özellikleri, Temsilcileri

Taban Puanları İçin Tıklayınız.



Tekke Tasavvuf Edebiyatı

Tekke Tasavvuf edebiyatı 12. yüzyılda Hoca Ahmet Yesevi tarafından başlatılmıştır. Konu olarak Allah’a ulaşmanın yollarını, nefsi terbiye etme gibi konuları işlemiştir.

Diğer adıyla Dini Tasavvufi Halk edebiyatı olarak Tekke Tasavvuf edebiyatının en önemli temsilcisi 13. yüzyılda yaşamış Yunus Emre’dir. 12. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar çeşitli tarikatlar tarafından gelişmeye devam etmiştir.

Tasavvufi düşünceyi yaymak amacıyla gelişen bir edebiyattır. Şairler bağlı bulunduğu tarikatın inançla­rını yaymak için şiiri araç olarak kullanır. Bu edebiya­tın konusu Allah aşkı ve “Vahdet-i Vücud” düşünce­sidir. Tekke şairlerinin çoğu, tarikatlardan yetişmiş şeyh ve dervişlerdir; hoşgörüyü, ilahi aşkı ve sevgiyi benimsemişlerdir. Tekke şairleri cehennemden kor­kutmayı değil; aşk yoluyla Al!ah’ı sevdirerek, insanla­rı Allah’a yaklaştırma yolunu seçmişlerdir. Tekke şiir­lerinde hem Divan edebiyatına hem de Halk edebiya­tına ait nazım şekilleri, hem hece hem aruz ölçüsü kullanılmıştır. Dil, halkın anlayabileceği bir dildir.


Tekke Tasavvuf Edebiyatının Özellikleri

  • İslamiyet’in temel ilkelerine dayanarak nefsi arıtıp ahlakı güzelleştirerek dini yaşama ve bu yolla Allah’a ulaşma düşüncesine tasavvuf denir. Tasavvuf kültürüyle yetişmiş aydınların oluşturduğu ve tekkelerde gelişmiş edebiyattır.
  • Genellikle bu edebiyatın içine giren ürünleri verenler, tarikatlarda yetişmiş şeyh ve dervişlerdir.
  • Şiirlerinde her türlü bağnazlığa karşı çıkmış, hoşgörüyü ve katıksız Tanrı sevgisini savunmuşlardır. Bağnazlık ve umutsuzlukla halkı korkutmaktansa, onu, umut, sevgi ve seviyle Tanrıya yaklaştırmanın daha doğru olacağı inancıyla şiirlerini yazmış ve söylemişlerdir.
  • Halktan kopmamış özleri ve sözleriyle halka yönelmişlerdir.
  • Halkın anlayacağı bir dil kullanılmakla beraber Arapça ve Farsça sözcüklere yer verilmiştir.
  • Şiirlerde hem hece ölçüsü hem aruz ölçüsü kullanılmıştır.
  • Nazım birimi dörtlüktür; ama gazel biçiminde yazılan ilahiler de vardır.
  • Allah aşkı ve Allah’ın görüntüsü olarak kabul edilen insan sevgisi konu edilmiştir.
  • İlahi, nefes, deme şathiye, devriye, nutuk gibi nazım türleri vardır.
  • Efsaneler, evliya menkıbeleri, tezkireler düzyazı türündeki eserlerdir.
  • Genellikle sade bir dil kullanılmıştır.
  • Tasavvuf hareketi edebiyatımızda Türkistan’da Ahmet Yesevi ile başlamıştır.
  • Nazım birimi genellikle dörtlüktür.
  • Şiirlerin çoğu ezgilidir.
  • Aşık, maşuk, şarap, saki gibi mazmunlara yer verilmiştir.

NOT
Bu özelliklerin dışında kalan; eserlerini aruz ölçüsüyle ve Divan Edebiyatı diliyle, hatta tamamıyla Arapça-Farsça yazan tasavvufçular da vardır. Örneğin Mevlana Anadolu’da yetişen ilk ve en büyük Türk mutasavvıf olduğu halde eserlerini Farsça yazmıştır. Şeyh Galip, Divan tarzında eser verdiği için Tekke Edebiyatı çerçevesinde düşünülmez, Divan Edebiyatı mensubu sayılır.

Tekke Tasavvuf Edebiyatı Nazım Biçimleri


Önemli Tasavvufi Terimler

Aşk : Tasavvufun özünü “Ben gizli bir hazine idim. Bilinmeyi istedim alemi yarat­tım.” kutsi hadisine dayanır. Bu hadisin içeriğinde aşk vardır. “Vahdet-i vücut” felsefesi de Allah’ı bilmeyi aşk yoluyla gerçekleştirmek ister. Allah aşkı “hakiki aşk”tır. Allah aşkı dışındaki aşka mecazi (beşeri) aşk denir.
Aşık : Seven. Allah aşkıyla yanan kişi, derviş, mürit.
Çile : Eziyet, sıkıntı. Tasavvufta nefsi olgunlaştırmak için çekilen sıkıntılar.
Fena : “Yok olma” anlamında kullanılır. Beka sözcüğünün karşıtıdır. Fani gelip geçici, kalıcı olmayan, ölümlü, ölücü anlamlarında kullanılır.
Fenafillah : “Ölmeden önce ölmek” demektir. Tasavvuf inancına göre, evrende Allah’ın vücudundan başka gerçek anlamda vücut yoktur. İnsan ise Allah’ın aşkıyla her şeyden geçerek her şeyi unutarak bütün varlığını yok edip ken­disinden koptuğu Allah’a dönecektir. İşte bu dönüşe, insan nefsinin mutlak var­lık olan Allah’ın vücuduna karışışına fenafillah denir.
İnsan-ı kamil : Nefsini yenerek olgunlaşmış kişi.
Kadeh, kase, cam : Aşığın kalbi.
Kesret : Çokluk, bolluk. Tasavvufta vahdetin zıddıdır. Allah dışındaki her şeydir.
Saki : Kadeh sunan, içki veren. İlahi aşkı sunan mürit, şeyh.
Sarhoş : Allah aşkıyla kendinden geçen kişi.
Şarap : Allah aşkı.
Masiva : Allah’tan başka her şeye denir.
Maşuk : Sevgili, sevilen. Tasavvufta sevgili Allah’tır.
Meclis : Oturulacak, toplanılacak yer. Tekke cemaati.
Meyhane : Tekke, dergah.
Mürit : Bir şeyhe bağlı olan kişi. Allah’a ulaşmaya çalışan kişi.
Mürşit : Müritlere yol gösteren kişi, tarikat piri, şeyh.
Tekke, dergah : Tarikat mensuplarının topluca ibadet ve törenlerini yaptıkları yere denir.
Vahdet-i vücut : Birlik, Allah’ın birliği. Kesretin zıddı. Bütün varlıklar Allah’ın esma ve sıfatlarından ibarettir. Bütün varlıklarda çeşitli şekillerde ortaya çıkan O’dur. Her şey O’nun varlığına ve birliğine delalet eder. O olamadan hiçbir şey olmaz.


Dini Tasavvufi Türk Edebiyatında Konularına Göre Edebi Türler

Allah Hakkında Yazılan Türler: tevhit, ilahi, münacat
Peygamberler Hakkında Yazılan Türler: naat, elifname, gevher­name, dolapname, hicretname, mevlit, hilye, methiye …
Din ve Tasavvuf Yolunun Büyükleri Hakkında Yazılan Türler: menakıpname, velayetname
Dini ve Tasavvufi Düşüncelerle İlgili Türler: vücudname, nasihat­name, ibretname, fütüvvetname, gazavatname, kıyafetname, nutuk, hikmet, şathiye…


Tekke Tasavvuf Edebiyatı Temsilcileri

12. yüzyıl

  • Hoca Ahmet Yesevi

13. yüzyıl

  • Yunus Emre
  • Hacı Bektaş-ı Veli

14. yüzyıl

  • Kaygusuz Abdal

15. yüzyıl

  • Hacı Bayram-ı Veli
  • Eşrefoğlu Rumi

16. yüzyıl

  • Pir Sultan Abdal

17. yüzyıl

  • Niyaz-ı Mısrî
  • Sinân-ı Ümmî
  • Hüdâi

18. yüzyıl

  • Sezai

19. yüzyıl

  • Kuddusi
  • Turâbi


Bu İçeriğe Emoji İle Tepki Ver

0
0
0
0
0
0

Yorum Yap

Yorumlar 0

YKS Puan Hesaplama Uygulamamızı İndirdiniz mi?Hemen İndir
+