Fiil (Eylem) Konu Anlatımı, Fiil (Eylem) Konu Özeti

Taban Puanları İçin Tıklayınız.



Fiil (Eylem)

İş, oluş veya durum bildiren sözcüklerdir.

Örnek:

Kuşlar uçuyor.
Haftaya, Samsun’a gideceğiz.
Okulumuza yeni bir öğrenci geldi.

İsmi fiilden ayırmak için –me, -ma olumsuzluk ekini ya da –mak ,-mek mastar ekini kullanırız. Eğer bir kelimenin sonuna –ma ,-me olumsuzluk ekini ya da –mak ,-mek mastar ekini getirebiliyorsak o kelime fiil demektir. Getiremiyorsak o kelime isim soylu bir kelimedir.

Eylemler yalın haldeyken mastar ekini (-mek, -mak) alır: koş-mak, gül-mek, ara-mak, uyu-mak

Eylem Kipleri

Kip: Eylemlerin bir işi, durumu veya oluşu ortaya ko­yuş biçimleridir.


Haber (Bildirme) Kipleri
1) Geniş Zaman (-r)
2) Şimdiki Zaman (-yor)
3) Gelecek Zaman (-ecek, -acak)
4) Di’li Geçmiş Zaman (-di, -dı, -du, -dü, -ti, -tı, -tu, tü)
5) Miş’li Geçmiş Zaman (-miş, -mış, -muş, -müş)

Dilek (Tasarlama) Kipleri
1) İstek Kipi (-e, -a)
2) Dilek-Koşul Kipi (-se, -sa)
3) Gereklilik Kipi (-meli, -malı)
4) Emir Kipi (-)

Haber (Bildirme) Kipleri

Zaman anlamı taşıyan kiplerdir. Bu kiplerle çekimle­nen eylemlerin gerçekleşme zamaanı bellidir.

Geniş Zaman (-r)

Fiilin herhangi bir zamanda yapılabildiğini gösterir.

Tekil Çoğul
giderim gideriz
gidersin gidersiniz
gider giderler

Şimdiki Zaman (-yor)

Eylemin söylendiği anda yapılmakta olduğunu bildi­rir. Eylemin yapılışı ile anlatım aynı anda gerçekleş­mektedir.

Tekil Çoğul
gidiyorum gidiyoruz
gidiyorsun gidiyorsunuz
gidiyor gidiyorlar
Uyarı!

“-makta, -mekte” ve “-mada, -mede” ekleri de cümleye şimdiki zaman anlamı katar.
Yağmur yağmakta.
Rüzgar esmede.

Gelecek Zaman (-ecek, -acak)
Eylemin gelecek zamanda yapılacağını bildirir. Anlatım önce, eylem sonra gerçekleşir.

Tekil Çoğul
gideceğim gideceğiz
gideceksin gideceksiniz
gidecek gidecekler

Di’li Geçmiş Zaman (Görülen / Bilinen Geçmiş Zaman)
(-di, -dı, -du, -dü, -ti, -tı, -tu, tü)
Fiilin söylenme anından önce yapıldığını bildirir. Anla­tan kişinin, eylemin yapılışını gördüğünü ya da bildi­ğini ifade eder.

Tekil Çoğul
gittim gittik
gittin gittiniz
gitti gittiler

Miş’li Geçmiş Zaman (Öğrenilen / Duyulan Geçmiş Zaman)
(-miş, -mış, -muş, -müş)
Eylemin söylenme anından önce yapıldığını bildirir. Anlatan kişinin, eylemin yapılışını başkasından duy­duğunu, öğrendiğini ifade eder.

Tekil Çoğul
gitmişim gitmişiz
gitmişsin gitmişsiniz
gitmiş gitmişler
Uyarı!

-> Cümleye sonradan farkına varma anlamı katabilir:
Dün çok yorulmuşum.
Kanepede uyuyakalmışız.
-> Bir durumu tespit etme anlamı da katar:
Yine gözlerin kanlanmış.
Saçın çok uzamış.

Dilek (Tasarlama) Kipleri

Zaman anlamı taşımayan fiillerdir. Bu kiplerle çekim­lenen fiiller, bir tasarı halinde olduğundan zaman kav­ramı taşımaz.

İstek Kipi (-e, -a)
Cümleye istek, dilek, temenni anlamı katar.

Tekil Çoğul
gideyim gidelim
gidesin gidesiniz
gide gideler
Örnek Soru (1986 -ÖYS)

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, eylem is­tek kipindedir?

A) Yarın öğleden sonra bize gelsin.
B) Bu güzel havada biraz yürümeliyim.
C) Bugün İngilizce çalışalım.
D) Ödevlerinizi zamanında yapınız.
E) Yarın sabah erken kalk.

Açıklama: A, D ve E seçeneklerindeki “gelsin”, “yapınız”, “kalk” eylemleri emir kipiyle çekimlen­miştir. B seçeneğindeki “yürümeliyim” eylemi gereklilik kipiyle çekimlenmiştir. C seçeneğinde­ki “çalışalım” eylemi ise istek kipiyle çekimlen­miştir. Cevap C seçeneğidir.

Dilek-Koşul Kipi (-se, -sa)
Cümleye genellikle şart anlamı katar.

Tekil Çoğul
gitsem gitsek
gitsen gitseniz
gitse gitseler

Gereklilik Kipi (-meli, -malı)
Eylemin yapılmasının gerekli, zorunlu olduğunu ifade eder.

Tekil Çoğul
gitmeliyim gitmeliyiz
gitmelisin gitmelisiniz
gitmeli gitmeliler
Örnek Soru (1992 -ÖSS)

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, yüklem ge­reklilik kipindedir?

A) Çınar yeşili sundurmamda
Bakmalıyım ayçiçeği tarlasına
B) Akçakavaklar ıslanırken
Örter bizi güz ananın yaprakları
C) İşte duruyor bir çocuk
Mürdüm eriği gözleriyle
D) Bir yüce dağdan bir yüce dağa
Dikmişim ışıklı direklerimi
E) Kırmızı alıç boncuğunu
Alıp dizdim sevginin ipliğine

Açıklama: A seçeneğindeki “bakmalıyım” eyle­•. mi gereklilik kipiyle çekimlenmiştir. B seçeneğin­i deki “örter” eylemi geniş zaman kipiyle, C seçe­neğindeki “duruyor” eylemi şimdiki zaman kipiy­le, D ve E seçeneklerindeki “dikmişim” ve “diz­dim” eylemleri geçmiş zaman kipiyle çekimlen­miştir. Cevap A seçeneğidir.

Emir Kipi (-)
Eylemin yapılması gerektiğini buyruk şeklinde bildirir.

Tekil Çoğul
git gidin, gidiniz
gitsin gitsinler
Uyarı!

Haber (bildirme) kiplerinde zaman ve kesinlik var­dır. Dilek (tasarlama) kiplerinde ise zaman ve ke­sinlik yoktur. Tasarı ve niyet vardır.
Cümlede zaman ve kesinlik bildiren sözcüklerin olup olmaması eylemi etkilemez.

Yağmur yağıyor. (haber kipi)
Yağmur yağsa. (dilek kipi)
Dün sinemaya gittik. (haber kipi)
Bugün sinemaya gitmeliyim. (dilek kipi)
Yarın size geleceğiz. (haber kipi)
Yarın size gelelim. (dilek kipi)

Çekimli Eylem

Eylemlerin, kip ve kişi eki alarak kullanılmasıdır.

Örnek

EYLEM KÖK / GÖVDE + KİP + KİŞİ EKİ

gel – di – m (geçmiş zaman + 1. tekil kişi)
gel – di (geçmiş zaman + 3. tekil kişi)
gel (emir kipi + 2. tekil kişi)

Eylemlerde Olumsuzluk

Eylemlerde olumsuzluk, eylem kök ya da gövdele-ri­ne olumsuzluk eki (-ma, -me) getirilerek yapılır.

Örnek

EYLEM KÖKÜ / GÖVDESİ + (-ma, -me) + KİP EKİ + KİŞİ EKİ
gelmiyorum (gel-me-yor-um)
gelmeyeceğim (ge/-me-y-ecek-im)

Eylemler anlam bakımından üçe ayrılır:

1) İş (Kılış) Eylemleri

Yapılan işten etkilenen bir nesnenin bulunduğu eylemlerdir.

Örnek:
Adam parayı şoföre uzattı.
Çocuklar, oynarken camı kırdı.
Çöplerinizi çöp kutusuna atınız.

2) Durum Eylemleri

Yapılan işten etkilenen bir nesnenin bulunmadığı ey­lemlerdir.

Örnek:
Babam, çok yorgun, kanepede uzanıyor.
Çocuk mışıl mışıl uyuyor.
Adam yavaşça yerinden kalktı.

3) Oluş Eylemleri

Zamanla meydana gelen değişmeyi gösteren eylem­lerdir.Bu eylemlerde, eylem genellikle kendiliğinden gerçekleşir.

Örnek:
Çocuğun saçı uzamış.
Yapraklar eylülde sararır.
Hastamız gittikçe iyileşti.

Örnek Soru (1983-ÖYS)

“Anlattıkları şeylerin niteliğine göre fiiller;
kılış fiilleri (almak, taşımak, kazmak … gibi),
durum fiilleri (yatmak, susmak, durmak … gibi), oluş fiilleri (doymak, uzamak, kararmak … gibi) diye adlandırılır.”
Aşağıdakilerden hangisinde, yukarıda sözü edilen fiillerin tümü örneklendirilmektedir?

A) delmek, dizmek, ezmek
B) solmak, susmak, acıkmak
C) ağlamak, oturmak, büyümek
D) yolmak, kırmak, saçmak
E) atmak, kalkmak, sararmak

Açıklama: E seçeneğinde bulunan “atmak” ey­lemi, gerçekleştirilebilmesi için nesne gerektirdi­ğinden “kılış” eylemidir. Aynı seçenekteki “kalk­mak” eylemi, başka bir nesneyi etkilemeyen bir hareketi karşıladığından “durum” eylemi; “sarar­mak” eylemi ise herhangi bir hareket bildirmeyip öznenin yapısındaki değişmeyi karşıladığından “oluş” eylemidir. Cevap E seçeneğidir.

Eylemde Anlam (Zaman) Kayması

Bir eylem kipinin kendi anl_amı dışında, başka bir kip yerine kullanılmasıdır.

Örnekler:

– Yarın okullar açılıyor. (açılacak)
(şimdiki zaman gelecek zaman yerine kullanılmış)
– Akşamları sahile iniyorum. (inerim)
(şimdiki zaman geniş zaman yerine kullanılmış)
– Okulu geçen yıl bitiriyor. (bitirmiş)
(şimdiki zaman geçmiş_ zaman yerine kullanılmış)
– Şair bir eylül akşamı ölür. (ölmüş)
(geniş zaman geçmiş zaman yerine kullanılmış)
– Yarın okulda buluşuruz. (buluşacağız)
(geniş zaman gelecek zaman yerine kullanılmış)
– Çocuk çok susamış olacak. (olmalı)
(gelecek zaman gereklilik kipi yerine kullanılmış)
– Çocuklar, birazcık susalım. (susun)
(istek kipi emir kipi yerine)
– Allah yardımcın olsun. (ola)
(emir kipi istek kipi yerine)

Örnek Soru (1985 -ÖSS)

Aşağıdakilerden hangisinde, yapılmakta olan bir iş bildirilmektedir?

A) Yarın erkenden yola çıkıyoruz.
B) Küçük halam öbür gün bize geliyor.
C) Verdiğin kitabı büyük bir zevkle okuyorum.
D) Savaşta ölen dayımın adını, bana koyuyorlar.
E) Çarşamba günü ölüyor, perşembe günü de gömüyorlar.

Açıklama: A ve B seçeneklerindeki şimdiki za­man kipi (-yor) gelecekte yapılacak eylemleri karşılamaktadır. D ve E seçeneklerindeki şimdi­ki zaman kipi de geçmişte yapılan eylemleri kar­şılamıştır. C seçeneğinde kullanılan “-yor” eki ise yapılmakta olan bir işi bildirmektedir. Cevap C seçeneğidir.

Basit Çekimli Eylem

Sadece dece bir kip eki alan eylemdir.

Örnek

Eylem + KİP EKİ + Kişi eki

gel – di – ler (di’li geçmiş zaman)
git – meli – yim (gereklilik kipi)

Birleşik Çekimli (Zamanlı) Eylem

İki tane kip eki alan eylemdir.

Örnek

Eylem + KİP EKİ + ekeylem + KİP EKİ (-di -miş -se) + kişi eki

tanı – yor + i – di – m
(şimdiki zaman + di’li geçmiş zaman)

Birleşik çekimli eylemler ikinci kipine göre üçe ayrılır:

1) Hikaye Birleşik Çekimi (i -di)

Basit çekimli eylemlere “di’li geçmiş zaman” kipi eki getirilerek yapılır.

Örnek:
Çocuk uyuyordu.
uyu – yor + i – di (şimdiki zamanın hikayesi)

Örnekler

uyurdu (geniş zamanın hikayesi)
uyuyacaktı (gelecek zamanın hikayesi)
uyumuştu (miş’li geçmiş zamanın hikayesi)
uyuduydu (di’li geçmiş zamanın hikayesi)
uyuyaydı (istek kipinin hikayesi)
uyusaydı (şart kipinin hikayesi)
uyumalıydı (gereklilik kipinin hikayesi)

2) Rivayet Birleşik Çekimi (i -miş)

Basit çekimli eylemlere “miş’li geçmiş zaman” kipi eki getirilerek yapılır.

Örnek:
Çocuk uyuyormuş.
uyu – yor + i – miş (şimdiki zamanın rivayeti)

Örnekler

uyurmuş (geniş zamanın rivayeti)
uyuyacakmış (gelecek zamanın rivayeti)
uyumuşmuş (miş’li geçmiş zamanın rivayeti)
uyuyaymış (istek kipinin rivayeti)
uyusaymış (şart kipinin rivayeti)
uyumalıymış (gereklilik kipinin rivayeti)

3)Şart Birleşik Çekimi

Basit çekimli eylemlere “dilek-koşul” kipi eki getiri-le­rek yapılır.

Örnek:
Çocuk uyuyorsa gelmeyin.
uyu – yor + i – se (şimdiki zamanın şartı)

Örnekler

uyursa (geniş zamanın şartı)
uyuyacaksa (gelecek zamanın şartı)
uyumuşsa (miş’li geçmiş zamanın şartı)
uyuduysa (di’li geçmiş zamanın şartı)
Uyarı!

Dilek kiplerinin şart birleşik çekimi yoktur. Emir kipinin hiçbir birleşik çekimi yoktur.


Bu İçeriğe Emoji İle Tepki Ver

0
1
0
0
0
0

Yorum Yap

Yorumlar 0

YKS Puan Hesaplama Uygulamamızı İndirdiniz mi?Hemen İndir
+