Sözlü Dönem Türk Edebiyatı Konu Anlatımı

Taban Puanları İçin Tıklayınız.



Sözlü Dönem

Türklerin henüz yazıyı kullanmadıkları bu döneme İslamiyet öncesi Türk edebiyatı sözlü dönemi denir.

Sözlü Dönemin Özellikleri

  • Bu dönemin yapısına ve özelliklerine baktığımızda şairlerin toplum içerisinde önemli bir yere sahip olduğunu görürüz.
  • Bu dönemde şairler şiirlerini “kopuz” adını verdikleri bir çalgı aleti ile söylerlerdi.
  • Bu dönemin saz şarlerine “ozan” adı verilir.
  • Eski Türkler, av törenlerine “sığır”; kurban törenlerine ve toplu ziyafetlerine “şölen”; yas, ölüm törenlerine “yuğ” adını verirlerdi.
  • Sözlü ürünlerin ortaya çıkmasında dini törenlerin büyük etkisi vardır.
  • Bu dönem edebiyatında hece ölçüsünün 7’li, 8’li ve 11’li kalıpları kullanılmıştır.
  • Nazım birimi dörtlüktür.
  • Dizelerde genel olarak yarım uyak ve redif kullanılmıştır.
  • Bu dönemin asıl ürününü doğal destanlar dediğimiz tür oluşturur.
  • Genel olarak doğa, aşk, kahramanlık, yiğitlik ve ölüm gibi konular işlenmiştir.
  • Sözlü dönemin ürünleri anonim olup, sade bir Türkçe ile söylenmiştir. Yabancı dillerin etkisi altında kalınmamıştır.
  • İlk kez bu dönem ürünlerini Kaşgarlı Mahmut, Divanü Lügat-it Türk adlı eserinde derleyip ve yazıya geçirmiştir.

İslamiyet öncesi sözlü edebiyat ürünleri şunlardır:

Sav

  • Günümüzdeki atasözlerinin karşılığıdır.
  • Öğüt niteliği taşır.
  • Divan edebiyatında “darb-ı mesel” adını alır.
Sav Örnekleri

  1. Aç ne yemes, tok ne times
  2. Ağılda oğlak toğsa arıkta otı öner
  3. Alın arslan tutar – Süçin oyuk tutmas
  4. Anası teflük yufka yapar, oğlı tetik koşa kapar
  5. Avcı nice al bilse adığ anca yol bilir.
  6. Kaynar öküz keçiksiz bolmas
  7. Kişi alası içtin – Yılkı alası taşdın
  8. Közden yırarsa könülden yeme yırar
  9. Kuş kanatın er atın
  10. Künde irük yok, beğde kıyık yok
  11. Öd keçer kişi tuymas – Yalnğuk oğlı mengü kalmas
  12. Ot tütünsüz bolmas – Yeğit yazuksı bolmas
  13. Tay atatsa at tınur – Oğul eredse ata tınur

Günümüz Türkçesiyle

  1. Aç ne yemez, tok ne elemez.
  2. Ağılda oğlak doğsa ırmakta otu biter.
  3. Hileyle arslan tutulabilir, zorla höyük bile tutulmaz.
  4. Anası, kurnaz, yufkayı (ince) yapar; oğlu, çevik, (yapılanı) çifte kapar.
  5. Avcı ne kadar hile bilse ayı o kadar yol bilir.
  6. Coşkun ırmak geçitsiz olmaz.
  7. İnsan alası içinde, hayvan alası dışında.
  8. Gözden ırak olan gönülden de ırak olur.
  9. Kuş kanadıyla, er atıyla.
  10. Güneşte çatlak olmaz; bey (sözünde) caymak olmaz.
  11. Zaman geçer kişi duymaz; Âdemoğlu bakî kalmaz.
  12. Ateş dumansız olmaz; yiğit günahsız olmaz.
  13. Tay büyürse at dinlenir; oğul büyürse ata dinlenir.

(Kaşgarlı Mahmut – Divan-ı Lügat-ı Türk)

Sagu

  • Yuğ törenlerinde, bir kişinin ölümü üzerine duyulan acıyı dile getir­mek amacıyla söylenen şiirlere denir.
  • Sagunun Halk şiirindeki karşılığı “ağıt” Divan şiirindeki karşılığı ise “mersiye”dir.
  • Uyak şeması aaab şeklindedir.
  • 7’li hece ölçüsü kullanılır.
  • Divânu Lugatit-it Türk’teki Alp Er Tunga (Saka Türklerinin yazdığı) sagusu bu türün en eski örneklerindendir.
Sagu Örnek

Alp Er Tunga öldi mü

Issız ajun kaldı mu

Ödlek öçin aldı mu

Emdi yürek yırtılur

Ödlek küni tavratur

Yalnguk küçin kevretür

Erdin ajun sevretür

Kaçsa tagı ertilür

Begler atın urgurup

Kadgu anı torgurup

Mengzi yüzi sargarup

Korkum angar türtülür

Koşuk

  • Nazım biçimi dörtlüktür.
  • 7’li hece ölçüsüyle söylenir.
  • Uyak şeması aaab şeklindedir.
  • Bu türün Halk edebiyatındaki karşılığı “koşma”, Divan edebiyatın­daki karşılığı “gazel”dir.
  • Koşuklar ilk kez Kaşgarlı Mahmut tarafından Divan-ı Lügat-i Türk’te yazıya geçirilmiştir.
  • Aşk, yiğitlik, kahramanlık, tabiat konularında söylenmiştir.
Koşuk Örnek

Kızıl sarığ arkaşıp
Yipkin yaşıl yüzkeşip
Bier bier kerü yürkeşip
Yalnguk anı tanglaşur

Alın töpü yaşardı
Unıt otın yaşurdı
Kölnin suvın küşerdi
Sığır buka möngreşür

Kulan tükel kamıttı
Akar sukak yumuttı
Yaylag tapa emitti
Tizig turup sekrişür

Günümüz Türkçesiyle

Kızıl ve sarı ardı ardına yerden bitiyor
Mor ile yeşil yüz yüze geliyor
Ve birbirlerine sarılıyorlar
İnsan bu renk cümbüşünü görünce hayretler içinde kalıyor.

Yamaçlar ve tepeler yeşerdi
Kuru otları gizleyip
Göllerin suyunu taşıdılar
Sığırlar ve boğalar sevinçlerinden böğrüşüyorlar

Bahar yaban atlarını iyice coşturdu
Dağ keçilerini ve geyikleri bir araya getirdi.
Bunlar otlamak için yaylalara yöneldiler
Sıra sıra dizilip hoplayıp zıplıyorlar

Kaşgarlı Mahmut – Divan-ı Lügat-i Türk



2019 YKS-TYT Kitaplarını En Uygun Fiyata Almak İçin Tıkla.


Bu İçeriğe Emoji İle Tepki Ver

0
0
0
0
0
0

Yorum Yap

Yorumlar 0

YKS Puan Hesaplama Uygulamamızı İndirdiniz mi?Hemen İndir
+